Σε εξέλιξη βρίσκεται ο καθαρισμός στο Παναθηναϊκό Στάδιο, ο οποίος ξεκίνησε τη Δευτέρα, 10 Αυγούστου, με εξειδικευμένες ομάδες συντήρησης να έχουν αναλάβει το δύσκολο έργο της απομάκρυνσης των ρύπων που επικάθονται στις επιφάνειες των μαρμάρων.
Ο καθαρισμός ενός τόσο μεγάλου και εκτεθειμένου μνημείου στο αστικό περιβάλλον αποτελεί μια σύνθετη τεχνική πρόκληση, όπου η αφαίρεση της ατμοσφαιρικής αιθάλης, της μαύρης κρούστας και των περιβαλλοντικών επικαθίσεων πρέπει να γίνει χωρίς να τραυματιστεί ούτε στο ελάχιστο η αυθεντική επιφάνεια του υλικού. Η πρώτη φάση της διαδικασίας αναμένεται να ολοκληρωθεί έως τις 10 Σεπτεμβρίου.
Το Καλλιμάρμαρο, εξ ολοκλήρου κατασκευασμένο από Πεντελικό μάρμαρο, αποτελεί ένα «ζωντανό τοπόσημο» και, όπως εξηγεί στο ΑΠΕ- ΜΠΕ το μέλος του Δ.Σ. της Πανελλήνιας Ένωσης Συντηρητών Αρχαιοτήτων, Κωνσταντίνος Βασιλειάδης, «κάθε επέμβαση σε αυτό, όπως και σε κάθε μαρμάρινο μνημείο, απαιτεί επιστημονική μελέτη, επιλογή της κατάλληλης μεθοδολογίας και σταδιακή εφαρμογή».
Βασικός στόχος εξάλλου των συντηρητών αρχαιοτήτων, όπως σημείωσε, δεν είναι να «προσπαθεί να κάνει ένα αρχαίο έργο να φαίνεται “ καινούργιο”, αλλά να διατηρήσει όσο το δυνατόν περισσότερη από την αυθεντική του ύλη και την ιστορία που αυτή μεταφέρει».
«Είναι, ουσιαστικά, ο τρόπος να παραδώσουμε την πολιτιστική μας κληρονομιά στην επόμενη γενιά όσο το δυνατόν πιο αυθεντική και ακέραιη», τόνισε.
Ο κ. Βασιλειάδης αναφέρεται, επίσης, στις σύγχρονες μεθόδους, καθώς ο καθαρισμός είναι μια μη αναστρέψιμη διαδικασία, όπως λέει, που απαιτεί «επιφάνεια αναφοράς» και… αποκαλύπτει τους «μεγαλύτερους εχθρούς» του μαρμάρου.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της συνέντευξης του Κωνσταντίνου Βασιλειάδη στη δημοσιογράφο Ζωή -Νίκη Μακρυγιάννη για το Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο:
Ερ.: Ποιες είναι οι σύγχρονες μέθοδοι και τεχνολογίες που χρησιμοποιούνται σήμερα για τον καθαρισμό των μαρμάρινων μνημείων στην Ελλάδα και πώς επιλέγεται η κατάλληλη τεχνική για κάθε μνημείο;
Απ.: Η συντήρηση και ο καθαρισμός των μαρμάρινων μνημείων βασίζονται σήμερα σε σύγχρονες και διαφορετικές μεθόδους, όπως ο μηχανικός και ο χημικός καθαρισμός, αλλά και η χρήση τεχνολογίας λέιζερ, ή ακόμη και συνδυασμός των παραπάνω. Δεν υπάρχει μία μέθοδος που να εφαρμόζεται σε όλα τα μνημεία, η επιλογή γίνεται κάθε φορά ανάλογα με την κατάσταση διατήρησης του μαρμάρινου υποστρώματος, τα ιδιαίτερα φυσικά χαρακτηριστικά του, και φυσικά το είδος των επικαθίσεων που θέλουμε να απομακρυνθούν.
Πριν από κάθε επέμβαση προηγείται λεπτομερής εξέταση όλων των παραπάνω και πραγματοποιείται εφαρμογή σε δοκίμια και όταν καταλήξει κανείς στη τεχνική, σε μικρές αθέατες επιφάνειες του προς καθαρισμό έργου, ώστε να επιλεγεί η ασφαλέστερη μέθοδος. Με άλλα λόγια γίνεται μία σταδιακή προσέγγιση.
Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στις περιπτώσεις που επάνω στην επιφάνεια του μαρμάρου υπάρχουν ιστορικά στρώματα ή ίχνη πολυχρωμίας τα οποία φυσικά δεν πρέπει να επηρεαστούν ή να απομακρυνθούν κατά τη διαδικασία του καθαρισμού.
Ερ.: Ποιοι είναι οι μεγαλύτεροι «εχθροί» του μαρμάρου στο ελληνικό περιβάλλον και ποιες μορφές επικαθίσεων ή φθοράς είναι οι πιο δύσκολες στην αντιμετώπιση;
Απ.: Το ελληνικό περιβάλλον δεν διαφέρει ουσιαστικά από το περιβάλλον της υπόλοιπης Μεσογείου. Το μάρμαρο επηρεάζεται από τη δράση των μεταφερόμενων διαλυτών αλάτων, την υγρασία, τον αέρα και τις θερμοκρασιακές μεταβολές, ενώ σημαντικό ρόλο μπορεί να έχει και ο βιολογικός παράγοντας, όπως η ανάπτυξη μικροοργανισμών αλλά και ανώτερων φυτών στην επιφάνειά του.
Επιπλέον, στο αστικό περιβάλλον, προστίθεται η ατμοσφαιρική ρύπανση, η οποία μέσω της όξινης προσβολής μπορεί να οδηγήσει σε γυψοποίηση, περικρυσταλλική μορφή διάβρωσης και στην επικάθιση αιθάλης αλλά και στον σχηματισμό μαύρης κρούστας. Παράλληλα, η συνύπαρξη του μαρμάρου με άλλα υλικά μπορεί να προκαλέσει σοβαρές φθορές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα μεταλλικά συνδετήρια στοιχεία, ιδιαίτερα τα σιδερένια, τα οποία με τη διάβρωσή τους διογκώνονται και μπορούν να προκαλέσουν ρηγματώσεις, αποκολλήσεις ή ακόμη και θραύσεις του μαρμάρου.
Τέλος, σημαντικός είναι και ο ανθρώπινος παράγοντας, ιδιαίτερα όταν ένα μνημείο βρίσκεται σε χρήση, είναι σε δημόσιο χώρο, ή είναι επισκέψιμο σε αρχαιολογικό χώρο. Η συχνή επαφή, η μη ενδεδειγμένη χρήση, τα γκράφιτι, πολλές φορές το απλό άγγιγμα, ή ακόμη και οι επεμβάσεις χωρίς εξειδικευμένη γνώση μπορούν να προκαλέσουν φθορές.
Ερ.: Πού σταματά ο καθαρισμός και πού ξεκινά η προστασία της ιστορικότητας του μνημείου; Πώς διασφαλίζεται ότι κατά την αφαίρεση της ατμοσφαιρικής αιθάλης ή των επικαθίσεων δεν επηρεάζεται η αυθεντική επιφάνεια;
Απ.: Ο καθαρισμός ενός μνημείου δεν σημαίνει από μόνος του ότι απειλεί την ιστορικότητά του. Αντίθετα, όταν πραγματοποιείται από εξειδικευμένο προσωπικό και σύμφωνα με τις προβλεπόμενες διαδικασίες, αποτελεί μια αυστηρά ελεγχόμενη επέμβαση, κατά την οποία λαμβάνονται όλα τα μέτρα ώστε να διατηρηθεί η αυθεντική επιφάνεια και οι πληροφορίες που αυτή φέρει.
Όπως ανέφερα και στην πρώτη ερώτηση, η προσέγγιση είναι πάντα σταδιακή. Επιπλέον, πριν από τον καθαρισμό, και ως μία πρόσθετη δικλείδα ασφαλείας, θα πρέπει να έχει καθοριστεί η «επιφάνεια αναφοράς», δηλαδή το σημείο στο οποίο θέλουμε να σταματήσει η επέμβαση και ποιο θα είναι το επιθυμητό τελικό αποτέλεσμα. Αυτό καθορίζεται μετά από μελέτη όλων των παραμέτρων της επιφάνειας και των φυσικών χαρακτηριστικών του μαρμάρου, των επιστρωμάτων και της πολυχρωμίας, ώστε να μην απομακρυνθούν στοιχεία που αποτελούν μέρος της ιστορίας του μνημείου.
Εδώ θα έκανα, όμως, μια σημαντική διάκριση: ο καθαρισμός είναι συντήρηση; Ο καθαρισμός ενός μνημείου είναι μια μη αναστρέψιμη διαδικασία που αφορά κυρίως την απομάκρυνση επικαθίσεων και τη βελτίωση της αισθητικής του αξίας και της αναγνωσιμότητας ενός μνημείου. Δεν αποτελεί από μόνος του το σύνολο της συντήρησης. Η συντήρηση περιλαμβάνει ένα ευρύτερο φάσμα επεμβάσεων, όπως στερεώσεις, μικροσυγκολλήσεις ετοιμόρροπων θραυσμάτων, εφαρμογή ενεμάτων και άλλες εργασίες που αποσκοπούν στην προστασία και τη δομική σταθερότητα του μνημείου.
Επομένως, ακριβώς επειδή ο καθαρισμός είναι μια διαδικασία χωρίς επιστροφή, απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή στον σχεδιασμό του: γνωρίζουμε εκ των προτέρων πού θέλουμε να φτάσουμε και σταματάμε εκεί, προστατεύοντας ό,τι αποτελεί αυθεντική και ιστορικά σημαντική πληροφορία της επιφάνειας.
Ερ.: Πόσο συχνά απαιτείται να γίνεται καθαρισμός σε ένα μαρμάρινο μνημείο και ποια είναι η σημασία της προληπτικής συντήρησης έναντι των εκ των υστέρων επεμβάσεων;
Απ.: Δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα στο οποίο πρέπει να καθαρίζεται ένα μαρμάρινο μνημείο. Η ανάγκη καθαρισμού εξαρτάται από το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται, την κατάσταση διατήρησής του και τον ρυθμό με τον οποίο διαμορφώνονται στην επιφάνεια του οι διάφορες επικαθίσεις.
Επιπλέον, κάποιες επικαθίσεις μπορεί να λειτουργούν και προστατευτικά σε ευαίσθητες υποκείμενες επιφάνειες και αν απομακρυνθούν χωρίς στη συνέχεια να παρθούν μέτρα προστασίας τους, μπορεί να χαθούν. Αυτό που θέλω να πω εδώ, είναι, ότι θα πρέπει, πριν τον καθαρισμό να έχουν προβλεφθεί και τα αντίστοιχα μέτρα, ώστε ο καθαρισμός να διατηρηθεί σε ένα βάθος χρόνου, και να μη χαθούν ευαίσθητα στοιχεία της επιφάνειας.
Όπως αντίστοιχα και στην ιατρική, πολύ σημαντικότερη είναι η προληπτική συντήρηση, δηλαδή η συστηματική παρακολούθηση του μνημείου και η έγκαιρη αντιμετώπιση των προβλημάτων πριν αυτά εξελιχθούν. Η τακτική επιθεώρηση μπορεί να μας επιτρέψει να εντοπίσουμε έγκαιρα τα προβλήματα ή τις ανάγκες του και να παρέμβουμε με τον ηπιότερο δυνατό τρόπο.
Στόχος δεν είναι να καθαρίζουμε ένα μνημείο όσο συχνότερα γίνεται, αλλά να επεμβαίνουμε μόνο όταν υπάρχει πραγματική ανάγκη. Η πρόληψη και η έγκαιρη αντιμετώπιση είναι πάντα προτιμότερες από μια εκτεταμένη επέμβαση εκ των υστέρων, καθώς περιορίζουν τόσο την έκταση της φθοράς όσο και την ανάγκη για πιο σύνθετες επεμβάσεις στο μέλλον.
Ερ.: Τα ελληνικά μάρμαρα (π.χ. Πεντελικό, Παριανό, Νάξου) έχουν ιδιαίτερα φυσικά και δομικά χαρακτηριστικά. Πόσο επηρεάζει ο τύπος του μαρμάρου τη μεθοδολογία καθαρισμού που θα ακολουθήσετε;
Απ.: Όπως ανέφερα και προηγουμένως, ο τύπος του μαρμάρου επηρεάζει σημαντικά τη μεθοδολογία καθαρισμού. Κάθε μάρμαρο έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά, όπως τη σύσταση, το μέγεθος των κρυστάλλων, το πορώδες και πρέπει όλα αυτά λαμβάνονται υπόψη πριν αποφασιστεί ο τρόπος επέμβασης. Για τον λόγο αυτό, δεν εφαρμόζεται η ίδια τεχνική καθαρισμού.
Στην πράξη όμως δεν καθορίζει μόνο ο τύπος του μαρμάρου τη μεθοδολογία καθαρισμού, αλλά ο συνδυασμός του υλικού, της κατάστασης διατήρησής του και του είδους των επικαθίσεων. Στόχος είναι πάντοτε να επιλεγεί η πιο ήπια και ασφαλής μέθοδος που μπορεί να δώσει το επιθυμητό αποτέλεσμα, χωρίς να επηρεαστεί η αυθεντική επιφάνεια.
Ερ.: Ποια είναι η φύση της δουλειάς ενός συντηρητή αρχαιοτήτων σήμερα και τι θα θέλατε να γνωρίζει ο κόσμος για την αόρατη αυτή προσπάθεια προστασίας της πολιτιστικής μας κληρονομιάς;
Απ.: Η δουλειά του συντηρητή αρχαιοτήτων σήμερα είναι πολύ περισσότερα από την αποκατάσταση μιας φθοράς. Είναι μια συνεχής διαδικασία παρατήρησης, τεκμηρίωσης, έρευνας, πρόληψης και επέμβασης, με βασικό στόχο να διατηρηθεί το αυθεντικό υλικό και η ιστορική πληροφορία ενός έργου για τις επόμενες γενιές.
Πρόκειται για μια δουλειά που συχνά δεν γίνεται αντιληπτή από το κοινό. Πριν φτάσουμε σε μια επέμβαση, μπορεί να έχει προηγηθεί μεγάλη έρευνα, αναλύσεις, φωτογραφική και ψηφιακή τεκμηρίωση, δοκιμές και συνεργασία φυσικά με άλλες ειδικότητες. Θεωρώ λοιπόν ότι η μεγαλύτερη επιτυχία του συντηρητή είναι ακριβώς αυτό: μια επέμβαση που δεν γίνεται άμεσα αντιληπτή.
Θα ήθελα ο κόσμος να γνωρίζει ότι ο συντηρητής δεν προσπαθεί να κάνει ένα αρχαίο έργο να φαίνεται «καινούργιο». Στόχος του είναι να διατηρήσει όσο το δυνατόν περισσότερη από την αυθεντική του ύλη και την ιστορία που αυτή μεταφέρει. Είναι, ουσιαστικά, ο τρόπος να παραδώσουμε την πολιτιστική μας κληρονομιά στην επόμενη γενιά όσο το δυνατόν πιο αυθεντική και ακέραιη.
